VAI TRÒ CỦA VIỆT NAM TẠI ỦY BAN DI SẢN THẾ GIỚI (NHIỆM KỲ 2023-2027): TỪ TRÁCH NHIỆM QUỐC TẾ ĐẾN VIỆC NÂNG TẦM BẢO TỒN DI SẢN VĂN HÓA TRONG NƯỚC

Việc Việt Nam được các quốc gia thành viên tín nhiệm bầu vào Ủy ban Di sản Thế giới (World Heritage Committee - WHC) nhiệm kỳ 2023-2027 là một sự kiện mang ý nghĩa chính trị, ngoại giao và văn hóa vô cùng quan trọng. Đây là lần thứ hai Việt Nam đảm nhận trọng trách này, khẳng định sự trưởng thành, uy tín và vị thế ngày càng cao của quốc gia trên trường quốc tế, đặc biệt trong lĩnh vực ngoại giao văn hóa. Tuy nhiên, việc trở thành một trong 21 thành viên của cơ quan hoạch định chính sách then chốt nhất thuộc Công ước 1972 không chỉ là một vinh dự. Nó còn đặt lên vai Việt Nam một trách nhiệm kép: một mặt, là nghĩa vụ đóng góp tích cực, khách quan và khoa học vào công tác quản trị di sản toàn cầu; mặt khác, đây chính là một cơ hội vàng, một "áp lực tích cực" để tự nâng tầm, chuẩn hóa và kiện toàn hệ thống bảo tồn di sản văn hóa trong nước. Bài viết này sẽ phân tích sâu về vai trò của Việt Nam tại Ủy ban Di sản Thế giới, luận giải mối quan hệ biện chứng giữa trách nhiệm quốc tế và động lực phát triển nội tại trong sự nghiệp bảo tồn.

Vị thế mới và trách nhiệm quốc tế trong quản trị di sản toàn cầu

Ủy ban Di sản Thế giới là cơ quan điều hành và ra quyết định tối cao của Công ước 1972. Các quyết sách của Ủy ban, từ việc ghi danh các di sản mới vào Danh mục Di sản Thế giới, xem xét tình trạng các di sản bị đe dọa, đến việc phân bổ Quỹ Di sản Thế giới, đều có tác động trực tiếp đến vận mệnh của hàng ngàn di sản trên khắp hành tinh. Khi trở thành thành viên, vị thế của Việt Nam đã thay đổi về chất: từ một quốc gia chủ yếu ở vị thế "xây dựng hồ sơ" (submission) và "tiếp nhận" (reception) các khuyến nghị, chúng ta đã bước vào vị trí "quản trị" (governance) và "ra quyết định" (decision-making).

Trách nhiệm quốc tế của Việt Nam, do đó, được thể hiện ở việc phải vượt lên trên lợi ích quốc gia đơn lẻ để bảo vệ tính toàn vẹn và sự uy tín của Công ước. Khi xem xét các hồ sơ đề cử của quốc gia khác, Việt Nam phải hành xử như một chuyên gia khách quan, dựa trên các luận cứ khoa học vững chắc từ cơ quan tư vấn (ICOMOS, IUCN), đảm bảo các di sản được vinh danh thực sự sở hữu Giá trị nổi bật toàn cầu (OUV). Vai trò này đòi hỏi một nền tảng lý luận khoa học sâu sắc và sự công tâm, góp phần vào việc xây dựng các chính sách chung nhằm giải quyết các thách thức toàn cầu đang đe dọa di sản, như biến đổi khí hậu, phát triển đô thị không bền vững, hay xung đột vũ trang. Đây chính là phương thức thực thi "sức mạnh mềm" một cách hiệu quả nhất, khẳng định Việt Nam là một thành viên có trách nhiệm của cộng đồng quốc tế.

Tác động ngược trở lại – Động lực nâng tầm công tác bảo tồn di sản trong nước

Nếu trách nhiệm quốc tế là nghĩa vụ, thì tác động ngược trở lại đối với công tác quản lý trong nước mới chính là lợi ích chiến lược và lâu dài mà Việt Nam cần tận dụng triệt để trong nhiệm kỳ 2023-2027. Việc ngồi chung "bàn nghị sự" với các quốc gia hàng đầu về bảo tồn tạo ra một động lực mạnh mẽ, buộc chúng ta phải tự soi rọi và chuyên nghiệp hóa hệ thống của chính mình.

Áp lực từ sự chuẩn mực hóa và tính minh bạch

Khi Việt Nam giữ vai trò "cầm cân nảy mực" để đánh giá di sản của nước khác, thì chính công tác bảo tồn di sản văn hóa của Việt Nam cũng sẽ bị quốc tế "soi" kỹ lưỡng hơn bao giờ hết. Chúng ta không thể đưa ra các khuyến nghị khắt khe về bảo tồn cho thế giới, trong khi lại lơ là trong việc quản lý các di sản của chính mình. Áp lực này buộc các cơ quan quản lý nhà nước, từ trung ương đến địa phương, phải nghiêm túc và minh bạch hơn trong việc thực thi cam kết với UNESCO.

Những vấn đề nóng, vốn là xung đột kinh điển giữa bảo tồn và phát triển tại các khu di sản thế giới ở Việt Nam – như xây dựng trái phép ở vùng đệm Vịnh Hạ Long, áp lực du lịch quá tải tại Hội An, hay sự cân bằng sinh kế tại Tràng An – sẽ phải được giải quyết một cách căn cơ và khoa học hơn. Đây là động lực thúc đẩy việc thực thi Luật Di sản văn hóa (sửa đổi) 2025 (vốn đã được thông qua với nhiều tư duy đổi mới) đi vào thực chất, đảm bảo rằng các quy hoạch, dự án phát triển tại vùng di sản phải tuyệt đối tuân thủ các khuyến nghị của Ủy ban Di sản Thế giới, đặt việc bảo vệ Giá trị nổi bật toàn cầu (OUV) làm ưu tiên hàng đầu.

Tiếp thu tri thức, công nghệ và các mô hình quản trị tiên tiến

Nhiệm kỳ tại Ủy ban Di sản Thế giới là một cơ hội học hỏi vô giá. Việt Nam được tiếp cận trực tiếp với kho tri thức quản trị di sản tiên tiến nhất toàn cầu. Chúng ta được tham dự các cuộc tranh luận học thuật sâu sắc, lắng nghe các nghiên cứu điển hình (case study) về thành công và cả thất bại từ khắp các châu lục. Đây là nơi các mô hình bảo tồn mới nhất được thảo luận, như "bảo tồn dựa vào cộng đồng" (community-based conservation), "chia sẻ lợi ích" (benefit sharing), ứng dụng công nghệ số và AI trong giám sát, phục dựng di sản, hay các giải pháp thích ứng với biến đổi khí hậu.

Việc tiếp thu những tri thức này sẽ giúp Việt Nam tránh được các "vết xe đổ", cập nhật các phương pháp luận mới để áp dụng vào thực tiễn trong nước. Chẳng hạn, các kinh nghiệm quốc tế về quản lý dòng khách du lịch, về cơ chế hợp tác công-tư (PPP) trong trùng tu di tích, hay về việc giải quyết xung đột lợi ích giữa các bên liên quan sẽ là bài học quý báu. Nguồn tri thức này sẽ giúp nâng cao năng lực cho đội ngũ chuyên gia, cán bộ quản lý di sản của Việt Nam, tiệm cận với các chuẩn mực quốc tế.

Từ vai trò tại Ủy ban đến hành động cụ thể tại Việt Nam

Để biến cơ hội thành kết quả thực tiễn, vai trò của Việt Nam tại Ủy ban Di sản Thế giới cần được cụ thể hóa bằng các chương trình hành động trong nước. Trước hết, đây là thời điểm để rà soát tổng thể công tác quản lý tại tám di sản thế giới hiện có, cập nhật các Kế hoạch Quản lý (Management Plan) cho phù hợp với tình hình mới, đặc biệt là tăng cường vai trò giám sát của cộng đồng.

Thứ hai, vị thế mới này sẽ hỗ trợ đắc lực cho việc xây dựng các bộ hồ sơ đề cử di sản mới của ViệtNam. Quá trình làm việc tại Ủy ban giúp chúng ta hiểu rõ "khẩu vị", các xu hướng và những yêu cầu chi tiết mà cơ quan tư vấn ICOMOS/IUCN đòi hỏi. Nhờ đó, các hồ sơ tiềm năng như Quần thể Tháp Chăm Bình Định hay Di tích Văn hóa Sa Huỳnh (Quảng Ngãi) sẽ được xây dựng một cách bài bản, khoa học và có tính thuyết phục cao hơn, tăng khả năng được ghi danh.

Việc đảm nhận vai trò tại Ủy ban Di sản Thế giới nhiệm kỳ 2023-2027 là một vinh dự, nhưng trên hết là một sứ mệnh mang tầm chiến lược của văn hóa Việt Nam. Đây không chỉ là một đỉnh cao của công tác ngoại giao văn hóa, mà còn là một đòn bẩy then chốt để tạo ra sự chuyển biến thực chất trong nhận thức và hành động bảo tồn di sản trong nước. Bằng cách thực thi nghiêm túc, khách quan trách nhiệm quốc tế, Việt Nam đồng thời tiếp thu được những tinh hoa tri thức quản trị toàn cầu. Nhiệm kỳ này là cơ hội để Việt Nam chứng minh cho thế giới thấy một quốc gia không chỉ sở hữu nhiều di sản, mà còn có khả năng quản trị và bảo vệ di sản một cách chuyên nghiệp, bền vững, góp phần gìn giữ những giá trị vô giá của bản sắc dân tộc và của cả nhân loại.